Budowa i funkcja nerek

Umiejscowienie nerek w organizmie

Nerka jest parzystym narządem, leżącym na tylnej ścianie jamy brzusznej, nieco niesymetrycznie, tzn. prawa nerka ulokowana jest kilka centymetrów niżej w stosunku do nerki lewej. Powodem tej asymetrii jest wątroba, której prawy płat – większy – zajmuje sporo miejsca, którego w części ustępuje mu właśnie nerka prawa. Co więcej, nerki różnią się zwykle między sobą rozmiarami i nie są swoim lustrzanym odbiciem. Przeciętna masa pojedynczej nerki to ok. 120 – 200 g. Wymiar podłużny to zwykle 10 – 12 cm, poprzeczny 5 – 6 cm, a grubość 3 – 4 cm. Część przyśrodkowa (zagłębienie, którym nerka zwrócona jest w kierunku centralnie przebiegającego kręgosłupa) nazywana jest wnęką nerki.

Przestrzeń, w której nerki są położone, wypełniona luźną tkanką łączną i tłuszczową, nazywana jest anatomicznie przestrzenią zaotrzewnową – leży bowiem za jamą otrzewnej. Ta z kolei jako włóknista błona otacza i chroni żołądek oraz jelita. Lokalizacja nerek w przestrzeni zaotrzewnowej jest o tyle istotna, że w przypadku rozwijającego się w nich guza, stosunkowo późno daje on o sobie znać. Ma tam tyle miejsca, że nim zacznie uciskać czy naciekać narządy sąsiadujące czy unerwione struktury, osiąga zwykle znaczne rozmiary. Dopiero na tym etapie chory szuka pomocy u lekarza, a ten w trakcie wszczętej diagnostyki, stawia rozpoznanie. Ewentualne dolegliwości powodowane innymi chorobami nerek –  zwykle bólowe, odczuwane są często w okolicy lędźwiowej z ewentualnym promieniowaniem do okolic pachwinowych – tj. na przebiegu moczowodów. Ponadto położenie nerek w luźnej tkance łącznej przestrzeni zaotrzewnowej umożliwia także ich ruchomość. Jest ona ograniczona ale powoduje ich przemieszczanie się w trakcie oddychania. To ruch ok. 2 – 2,5 cm naprzemiennie w górę i w dół. Nerki unoszą się podczas wydechu, a obniżają podczas wdechu. Do podobnych przesunięć dochodzi również w czasie zmiany pozycji ciała – wyższe położenie zajmują nerki w pozycji leżącej, niższe w stojącej. Położenia nerek nabiera znaczenia w momencie wykonywania nakłucia diagnostycznego – czyli biopsji – nerki albo zmiany w niej zlokalizowanej, gdyż utrudnia celowanie.

Budowa segmentowa nerek

Idąc w głąb struktury nerek trzeba wspomnieć o ich budowie segmentowej. Każdy kto miał wykonywane badanie ultrasonograficzne nerek zastanawiał się pewnie co oznaczają opisy lokalizacji znajdowanych zmian np. w segmencie szczytowym nerki. Otóż podział ten wynika z tego, że poszczególne części nerek unaczynione są przez odrębne odgałęzienia tętnicy nerkowej. Pozwala to na precyzyjne określenie położenia ewentualnie stwierdzonych zmian. Jest to bardzo ważna informacja dla urologa czy nefrologa w przypadku, gdyby mieli oni podejmować decyzję o wykonaniu biopsji nerki lub operacyjnym leczeniu stwierdzonej choroby nerek. Są wtedy lepiej przygotowani do zabiegu, a jeszcze przed jego rozpoczęciem mogą poinformować pacjenta o planowanym jego zakresie oraz ewentualnym ryzyku z nim związanym.

Wyróżniamy pięć podstawowych segmentów tętniczych nerek:

• szczytowy, zaopatrywany przez t. szczytową segmentalną
• górny, zaopatrywany przez t. przednią górną segmentalną
• środkowy, zaopatrywany przez t. przednią środkową segmentalną
• dolny, zaopatrywany przez t. dolną segmentalną
• tylny, zaopatrywany przez t. tylną segmentalną

Budowa mikroskopowa nerek

Każda nerka złożona jest z bardzo dużej liczby nefronów – w nerce ludzkiej jest ich około 1 500 000 (1,5 mln). Wyróżnia się dwa rodzaje nefronów, o długiej i krótkiej pętli, tak zwane nefrony korowe i przyrdzeniowe. Z nefronów o krótkiej pętli zbudowana jest obwodowa warstwa miąższu nerki czyli kora, zaś nefrony o pętli długiej przenikają do ciemniejszego rdzenia nerki, który tworzy piramidy nerkowe. W wierzchołku każdej piramidy znajdują się brodawki nerkowe z polami sitowymi, gdzie znajdują się ujścia przewodów wyprowadzających mocz przez kielichy nerkowe do lejkowatej miedniczki nerkowej, z której mocz odprowadza wspomniany moczowód. Układ kielichowo – miedniczkowy oraz moczowód współtworzą górne drogi moczowe, zaś pęcherz moczowy i cewka moczowa – dolne drogi moczowe.

Funkcje  nerek

Za pośrednictwem tętnicy nerkowej, do nerki doprowadzana jest krew celem jej oczyszczenia z toksyn i produktów przemiany materii. Przez wnękę odfiltrowana krew wraca do krwioobiegu światłem żyły nerkowej, obok której z wnęki nerki wychodzi także miedniczka nerkowa i moczowód. Te odprowadzają do pęcherza moczowego przesącz krwi wraz z usuniętymi toksynami. Jak dokładnie przebiega ten proces? Otóż każdy nefron składa się z kłębuszka nerkowego, w którym dopływająca do niego krew jest przesączana, czyli filtrowana do tzw. torebki nefronu oraz kanalika lub cewki nerkowej. Cewka nerkowa z kolei ma za zadanie z tego przesączu zwanego moczem pierwotnym, z powrotem pobrać do krwi, która wróci do krwioobiegu żyłą nerkową, to, co jest organizmowi potrzebne. Ten na pozór bezsensowny etap jest w rzeczywistości przejawem „geniuszu” natury. Ponieważ dzięki niemu nerka nie musi „znać” wszystkich toksyn, które powinna usuwać. Te bowiem, rozpuszczone w przesączu, automatycznie trafiają najpierw do torebki nefronu, a następnie poprzez cewkę i kanaliki zbiorcze do miedniczki, moczowodu, pęcherza moczowego i wydalane są na zewnątrz. Nerka rozpoznaje substancje potrzebne organizmowi i dzięki specjalnym białkom transportowym wchłania je z powrotem do krwi. W taki sam sposób z organizmu usuwany jest nadmiar wody (w przypadku potrzeby nerka wodę oszczędza) oraz substancji zakwaszającej krew. To regulacja tzw. gospodarki zasadowo – kwasowej – nerka dba o właściwe pH krwi.

Inne funkcje nerek to:

• wpływ na ciśnienie tętnicze krwi poprzez produkcję substancji o działaniu hormonalnym jakim jest renina (w tzw. układzie renina – angiotensyna-aldosteron),
• wpływ na prawidłową produkcję krwinek czerwonych, czyli erytropoezę – poprzez produkcję innej substancji – erytropoetyny (substancja ta stosowana jest przez nieuczciwych sportowców w ramach dopingu)
• wpływ na mineralizację układu kostnego przez produkcję aktywnych postaci witaminy D₃. Witamina reguluje stężenia wapnia i fosforanów w surowicy krwi obwodowej poprzez wpływ na ich wchłanianie w przewodzie pokarmowym, wiązanie w kośćcu oraz odzyskiwanie z moczu pierwotnego w nerkach.